CXO

Yılın Kelimesi

Fikri Türkel

“Bu yılın kelimesi nedir?” diye bir soru duysanız muhtemelen üç kelimeden birini seçerdiniz: Pandemi, COVID19 veya Coronavirus. Oxford Sözlüğü her yıl yaptığı gibi Kasım ayı ortasında bunun cevabını bütün dünya için ilan edecek. Başka kelimeler de girdi hayatımıza: Untouchless (Dokunulmazlar), Zoom, Online Meeting ilk aklıma gelenler.

Peki, sizin yaşamınızdaki en önemli kelime ne oldu?

Bu yazıyı İzmir Depreminin hemen ardından yazdım. İzmirliler için muhtemelen yılın kelimesi “Deprem” olacaktır. Elazığ’da olduğu gibi…

Yılın kelimesini seçmenin niye önemli olduğunu anlatmak için Oxford Sözlüğü’nün yazılış hikayesinden bahsetmek istiyorum.

Oxford İngilizce Sözlüğü, İngilizceden İngilizceye açıklamalı sözlüğün ilk sürümü, A New English Dictionary on Historical Principles (Tarihî Prensiplere Dayanan İngilizce Sözlük) adıyla düzeltilmiş ve geliştirilmiş halidir.

Kraliçe Victoria döneminde, imparatorluk dili oluşturmak ve farklı telaffuzlar ile kullanılan kelimelerin köklerine dair bilgileri kayda geçirmek amacıyla bir sözlük oluşturmasına karar verildi. İlk kez 1 Şubat 1884’te yayımlanmaya başladı. Oluşturulan akademik bir kurul ile birlikte dünyanın pek çok ülkesinden 1000 gönüllü ile 7 yılda bitirmek niyetiyle yazıma geçildi. Ancak 19 Nisan 1928’e kadar, 12. yüzyıldan günümüze kadar kullanılan İngilizce kelimelerin yer aldığı 10 cilt yayımlandı.

1933’te the New English Dictionary olan adı Oxford English Dictionary’ye çevrildi ve 12 cilt artı ilaveler cildi ile birlikte Oxford’daki Clarendon Press tarafından yeniden yayınlandı. Yani 7 yılda bitirilmesi hedefiyle başlanan sözlük, 50 yılda tamamlanmış oldu.

Aslında hala tamamlanmış değil. Her ülkeden bilim Adamları kendi alanıyla ilgili kelimelerin Oxford Sözlüğüne girmesi için bir gayret gösterir. Yılın kelimesi de bu açıdan  da önemlidir.

1998 yılında Oxford University Press tarafından yayımlanmaya başlayan The Oxford Dictionary of English 350 binden fazla sözcük ile günümüzdeki en kapsamlı İngilizce sözlüktür.

Oxford Sözlüğü’nün hikayesini çok iyi dramatize etmiş olan “Deli ve Dahi” filmini izlemenizi öneririm.

2015’te yılın kelimesi olarak “Emoji” seçilince büyük ilgi oluştu. Öncekilere göre etkin olmasının sebebi, 3G geniş bant hizmeti başlamış ve milyarı aşan insanın akıllı cep telefonu kullanmaya başlamış olmasıyla yakından ilgiliydi.

Bu yılın Ocak ayındaki bir yazımda, yılın kelimesi olarak CRISPR’ın seçilmesi gerektiğini belirtmiştim. Temel olarak, araştırmacılar CRISPR’yi (genellikle CRISPR-Cas9 şeklinde) DNA’yı kesmek ve değiştirmek için bir çift “moleküler makas” olarak kullanıyorlar. “Cas 9” tekniğinin yanı sıra yeni CRISPR teknikleri de geliştiriliyor.

CRISPR’ın en bilinen uygulamaları tıp alanında olsa da, CRISPR için kansere odaklanan ilk insan denemeleriyle birlikte, teknolojinin uygulamaları sadece sağlık hizmetlerinden çok daha ileriye dönük etkileri konuşuluyor. Yazımda 15 ayrı sektörü etkilediğini belirterek, CRISPR kelimesinin yılın kelimesine adaylık için önemine dikkat çekmiştim.

Oxford Sözlüğü beni duymadı ama Nobel Ödülü beni haklı çıkardı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi tarafından verilen Kimya 2020 Nobel Ödülü’nü, Almanya Berlin Max Planck Patojen Bilimi Bölümü’nden Emmanuelle Charpentier ve ABD Kaliforniya Üniversitesi’nden Jennifer A. Doudna, yeni bir “Genom düzenleme yönteminin geliştirilmesi için” yaptıkları çalışmalarla aldılar. Bu yeni genetik mühendisliği tekniğinin adı CRISPR Cas9’dur.

Peki, benim CRISPR’ı seçtiğim günlerin hemen ardından Oxford Sözlüğü hangi kelimeyi seçmiş?

Oxford Sözlüğü 12 ayda kullanımı 100 kat artan kelimenin “İklim acil durumu” olduğunu belirtti.

2019 yılında ‘iklim’ kelimesi diğer bütün kelimelerden daha sık ‘acil durum ile ilişkilendirildi. İklim acil durumu;  iklim krizi, yok oluş ve küresel ısınma gibi ifadeleri geride bıraktı. Oxford Komitesi, bu seçimin iklim farkındalığına artışı yansıttığını söyledi.

İlla hepimizin ağzına pelesenk olan bir kelime seçilmesi de gerekmiyor. Mesela, 2016 yılında “Posttruth” yılın kelimesi seçildi. Posttruth bir sıfat olarak, nesnel hakikatlerin belirli bir konu üzerinde kamuoyunu belirlemede duygulardan ve kişisel kanaatlerden daha az etkili olması durumu, şeklinde tanımlanıyor. Türkçeye gerçek ötesi, gerçek sonrası ya da post olgusal şeklinde çevirmek mümkün.

Neden seçildi Posttruth?

Bir kavram olarak son on yıldır ortalarda olsa da, kullanımın ilk olarak Brexit referandumu sırasında ciddi şekilde arttığı görülüyor. Asıl patlamayı ise, ABD başkanlık seçimleri sırasında ve sonuçlar açıklandıktan sonra yaşamış. En yoğun kullanılan hali posttruth politics yani post olgusal siyaset şeklinde olmuş.

Brexit ve Trump’ın seçilmesi o kadar gerçek ötesi ki dünya hala iki sorunu çözebilmiş değil.

Bazı ülkeler için de yılın kelimesi seçiminde yerel tercihler ağır basıyor. 2016 Avustralya’da “Halal Snack Pack” yani Helal Atıştırmalık Paketi  yılın kelimesi olmuş. Kelime kamuoyu anketi ile belirlenmiş.

Bu detayları vermemin sebebi var: Öncelikle Türkiye de yerel ve küresel olarak yılın kelimelerini seçmelidir. Bu süreci öncü kişi ve kurumlar mutlaka yönetmelidir.

Diğer taraftan, lider kişiler de bireysel olarak yılın kelimesini seçmelidir. Yılın kelimesi, kendimizi tanımlama becerisidir. Kişisel markamızı yönetebilme vizyonuyla ilişkilidir.

Hayatınızda neler değişti, değiştirdiniz? Eğitim süreklidir, öğrendiklerimizi hayatımıza adapte etmek, bilinçli olmanın sonucudur. Teknolojinin nimetlerinden nasıl faydalandık, dünyanın pek çok yerinde yaşanan, gözlemlediğimiz olaylardan, durumlardan edindiklerimizi içselleştirdik mi?

Empati, insanı bütün diğer canlılardan ayıran en önemli bir kavram. Empatisiz değişim olmaz. Keşke bir empatimetre  cihazı icat edilse…

Yeni bir ülkeye – şehre taşınmış, yeni insanlarla tanışmış da olabiliriz veya kararımız yeni biri olmaktır. Her durumda hayatımızı şekillendiren yeni kelimeler olacaktır.

Bu seçimler, yılbaşında şu kadar kilo vereceğim, bin kelime öğreneceğim, bu kitapları okuyacağım niyetinden çok farklıdır.  Yaşanmış, içselleştirilmiş ve hayatımız bir şekilde değişmiştir.

Siz de yılın kelimesini seçin! Öncülerin farkını o kelimelerde bulacaksınız, göreceksiniz!

 

Menü